Trang chủ › Cẩm nang học tập › Cẩm nang kiến thức

Phương trình tham số, phương trình chính tắc của đường thẳng

schedule.svg

Thứ sáu, 25/9/2026 02:31 AM

Tác giả: Admin Hoclagioi

Trên mặt phẳng tọa độ, một đường thẳng được xác định dựa trên vị trí và hướng của nó. Từ hai dữ kiện này, ta có thể thiết lập phương trình tham số, phương trình chính tắc của đường thẳng – hai dạng phương trình quan trọng trong hình học tọa độ lớp 10 theo SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Cùng Học là Giỏi hệ thống lại cách lập, nhận biết và vận dụng hai dạng phương trình này qua các bài toán thường gặp. 

Mục lục [Ẩn]

Phương trình tham số của đường thẳng

Phương trình tham số khi biết một điểm và vectơ chỉ phương

Xác định điểm $\mathrm{Mo}_{\mathrm{o}}\left(\mathrm{x}_{\mathrm{o}} ; \mathrm{y}_{\mathrm{o}}\right)$; đọc vectơ chỉ phương $\vec{u}=(\mathrm{a} ; \mathrm{b})$ và kiểm tra $\mathrm{a}^2+\mathrm{b}^2 \neq 0$; sau đó thay đúng vị trí vào $\left\{\begin{array}{l}x=x_0+a t \\ y=y_0+b t\end{array}\right.$.

Ví dụ: Viết phương trình của đường thẳng d đi qua điểm $\mathrm{A}(1 ;-5)$ và nhận $\vec{v}=(-2 ; 7)$ làm vectơ chỉ phương.

Lời giải
Đường thẳng d đi qua $\mathrm{A}(1 ;-5)$ và có vectơ chỉ phương $\vec{v}=(-2 ; 7)$ nên có phương trình tham số là: $\left\{\begin{array}{c}x=1-2 t \\ y=-5+7 t\end{array}(\mathrm{t} \in \mathbb{R})\right.$.

Phương trình tham số khi biết một điểm và vectơ chỉ phương

Phương trình tham số khi đi qua 2 điểm

Cho hai điểm phân biệt $\mathrm{A}\left(x_A ; y_A\right)$ và $\mathrm{B}\left(x_B ; y_B\right)$. Khi đó, vectơ nối hai điểm là một vectơ chỉ phương: $\overrightarrow{A B}=\left(x_B-x_A ; y_B-y_A\right)$.

Ví dụ: Viết phương trình đường thẳng $\Delta$ đi qua hai điểm C(2; -1) và D(-3; 5).

Lời giải

Đường thẳng $\Delta$ đi qua C và D nên nhận vectơ $\overrightarrow{C D}$ làm vectơ chỉ phương:

u→=CD→=(-3-2;5-(-1))=(-5;6)\vec{u}=\overrightarrow{C D}=(-3-2 ; 5-(-1))=(-5 ; 6)

Đường thẳng $\Delta$ đi qua điểm C(2; -1) và có vectơ chỉ phương $\mathrm{u}=(-5 ; 6)$ nên phương trình tham số là: $\left\{\begin{array}{c}x=2-5 t \\ y=-1+6 t\end{array}\right.$

Phương trình khi một đường thẳng song song hoặc vuông góc với đường cho trước

Xác định một vectơ chỉ phương cùa $\Delta$. Nếu $\Delta$ có dạng tổng quát $\mathrm{Ax}+\mathrm{By}+\mathrm{C}=0$, có thể chọn $\overrightarrow{u_{\Delta}}=(-\mathrm{B} ; \mathrm{A})$; nếu $\Delta$ ở dạng tham số, lấy các hệ số của t làm tọa độ vectơ chỉ phương.

- Vì d song song với $\Delta$, chọn $\vec{u}_d$ cùng phương với vectơ chỉ phương của $\Delta$. Thay tọa độ điểm đã cho và $\overrightarrow{u_d}$ vào $\mathrm{x}=\mathrm{x}_0+\mathrm{at}, \mathrm{y}=\mathrm{y}_0+\mathrm{bt}$.

- Nếu d vuông góc với $\Delta$, vectơ pháp tuyến của $\Delta$ có thể dùng làm vectơ chỉ phương của d, sao cho tích vô hướng $\overrightarrow{u_d} \cdot \overrightarrow{u_{\Delta}}=0$.

Ví dụ: Viết phương trình tham số của đường thẳng d , khi:

- a) Đi qua điểm $Q(-3; 4)$ và song song với đường thẳng $\Delta: 4x + 5y - 7 = 0$.

- b) Đi qua điểm $P(3; -2)$ và vuông góc với đường thẳng $\Delta: 2x - 5y + 1 = 0$.

Lời giải

a) Đường thẳng $\Delta$ có phương trình $4x + 5y - 7 = 0$ nên có vectơ pháp tuyến là $\vec{n}_{\Delta} = (4; 5)$. Suy ra, vectơ chỉ phương của $\Delta$ là $\vec{u}_{\Delta} = (5; -4)$.

Phương trình đường thẳng d đi qua $\mathrm{Q}(-3 ; 4):\left\{\begin{array}{c}x=-3+5 t \\ y=4-4 t\end{array} \quad(\mathrm{t} \in \mathbb{R})\right.$.

b) Đường thẳng $\Delta$ có phương trình $2 \mathrm{x}-5 \mathrm{y}+1=0$ nên có vectơ pháp tuyến là $\vec{n}_{\Delta}=(2$; -5).

Vì đường thẳng $\mathrm{d} \perp \Delta$, ta chọn vectơ chỉ phương của d là $\overrightarrow{u_d}=(2 ;-5)$.

Dùng điểm P(3; -2) và vectơ chỉ phương $\vec{u}_d$, ta viết được phương trình tham số của d:

x=3+2ty=-2-5t(t∈ℝ).\left\{\begin{array}{c}x=3+2 t \\y=-2-5 t\end{array}(\mathrm{t} \in \mathbb{R}) .\right.

Phương trình chính tắc của đường thẳng

Phương trình chính tắc khi biết một điểm và vectơ chỉ phương

Đường thẳng d đi qua $\mathrm{M}_0\left(\mathrm{x}_0 ; \mathrm{y}_0 ; \mathrm{z}_0\right)$ và vectơ chì phương $\vec{u}=(\mathrm{a} ; \mathrm{b} ; \mathrm{c})$
Phương trình tham số $\mathrm{d}(\mathrm{t} \in \mathrm{R})$

x=x0+atx = x_0 + at
y=y0+bty = y_0 + bt
z=z0+ctz = z_0 + ct

Phương trình chính tắc của d: $\frac{x-x_0}{a}=\frac{y-y_0}{b}=\frac{z-z_0}{c}($ a.b.c $\neq 0)$

Ví dụ: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng $\Delta$ đi qua điểm A(1; -2; 3) và có vectơ chi phương $\vec{u}=(2 ;-1 ; 4)$.

Lời giải

Đường thẳng $\Delta$ đi qua điểm A(1; -2; 3) nên ta có $\mathrm{x}_0=1, \mathrm{y}_0=-2, \mathrm{z}_0=3$.
Đề bài cho vectơ chỉ phương $\vec{u}=(2 ;-1 ; 4)$ nên $\mathrm{a}=2, \mathrm{~b}=-1, \mathrm{c}=4$.
Kiểm tra điều kiện: a. b. $\mathrm{c}=2 .(-1) .4=-8 \neq 0$ (thỏa mãn điều kiện có phương trình chính tắc).

Thay các giá trị vào công thức $\frac{x-x_0}{a}=\frac{y-y_0}{b}=\frac{z-z_0}{c}$, ta có:

x-12=y-(-2)-1=z-34\frac{x-1}{2}=\frac{y-(-2)}{-1}=\frac{z-3}{4}

⇔x-12=y+2-1=z-34\Leftrightarrow \frac{x-1}{2}=\frac{y+2}{-1}=\frac{z-3}{4}

Phương trình chính tắc khi biết một điểm và vectơ chỉ phương

Phương trình chính tắc khi đường thẳng đi qua 2 điểm

Chọn một trong hai điểm (ví dụ: $\mathrm{A}\left(x_A ; y_A ; z_A\right)$ ) làm điểm đi qua.

Tính tọa độ vectơ chỉ phương $\vec{u}=\overrightarrow{A B}=\left(x_B-x_A ; y_B-y_A ; z_B-z_A\right)$.

Điều kiện $x_B \neq x_A ; y_B \neq y_A ; x_B \neq z_A$

Phương trình chính tắc: $\frac{x-x_A}{x_B-x_A}=\frac{y-y_A}{y_B-y_A}=\frac{z-z_A}{z_B-z_A}$

Ví dụ: Trong không gian với hệ trục tọa độ Oxyz, hãy viết phương trình chính tắc của đường thẳng d đi qua hai điểm $\mathrm{A}(2 ;-3 ; 1)$ và $\mathrm{B}(5 ; 1 ;-4)$.

Lời giải
Vectơ chì phương $\vec{u}=\overrightarrow{A B}=(5-2 ; 1-(-3) ;-4-1)=(3 ; 4 ;-5)$
Ta thấy $2 \neq 5,-3 \neq 1,1 \neq-4$, do đó, đường thẳng có phương trình chính tắc.

Thay tọa độ điểm A và vectơ AB vào công thức $\frac{x-x_A}{x_B-x_A}=\frac{y-y_A}{y_B-y_A}=\frac{z-z_A}{z_B-z_A}$, ta được:

x-23=y-(-3)4=z-1-5\frac{x-2}{3} = \frac{y-(-3)}{4} = \frac{z-1}{-5}

⇔x-23=y+34=z-1-5\Leftrightarrow \frac{x-2}{3} = \frac{y+3}{4} = \frac{z-1}{-5}

Phương trình đi qua 1 điểm và song song với đường cho trước

Từ phương trình đường thẳng d cho trước, ta có tọa độ vectơ chỉ phương $\overrightarrow{u_d}=($ $\left.a_d ; b_d ; c_d\right)$.

Do đường thẳng cần tìm $\Delta \| \mathrm{d}$, nên vectơ chỉ phương của $\Delta$ cùng phương với $\vec{u}_d$.

Do đó ta chọn $\overrightarrow{u_{\Delta}}=\overrightarrow{u_d}=\left(a_d ; b_{d^{\prime}} ; c_d\right)$.

Thay tọa độ điểm $M_0$ đã cho và vectơ $\overrightarrow{u_{\Delta}}$ vào công thức chính tắc.

Ví dụ: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng $\Delta$ đi qua điểm $\mathrm{M}_0(1 ;-2 ; 3)$ và song song với đường thẳng d có phương trình: $\frac{x-2}{4}=\frac{y+1}{-5}=\frac{z-4}{2}$

Lời giải

Từ phương trình đường thẳng d , ta có: $\vec{u}_d=(4 ;-5 ; 2)$.

Do đường thẳng cần tìm $\Delta \| \mathrm{d}$, nên vectơ chỉ phương của $\Delta$ cùng phương với $\vec{u}_d$. Do đó ta chọn $\overrightarrow{u_{\Delta}}=\overrightarrow{u_d}=(4 ;-5 ; 2)$.

Thay tọa độ điểm $\mathrm{M}_{\mathrm{o}}(1 ;-2 ; 3)$ đã cho và vectơ $\overrightarrow{u_{\Delta}}=(4 ;-5 ; 2)$ vào công thức chính tắc. Ta thu được phương trình chính tắc của đường thẳng $\Delta$ là: $\frac{x-1}{4}=\frac{y+2)}{-5}=\frac{z-3}{2}$

Phương trình đi qua 1 điểm và vuông góc với mặt phẳng cho trước

Xác định vectơ pháp tuyến $\vec{u}_P=(\mathrm{A} ; \mathrm{B} ; \mathrm{C})$ từ phương trình mặt phẳng $(\mathrm{P}): \mathrm{Ax}+\mathrm{By}+$ $\mathrm{Cz}+\mathrm{D}=0$
Do đường thẳng $\Delta \perp(\mathrm{P})$, giá của vectơ $\vec{n}_p$ song song hoặc trùng với $\Delta$. Suy ra $\vec{n}_p$ chính là một vectơ chỉ phương của $\Delta \Rightarrow \vec{u}_{\Delta}=\vec{n}_p=(\mathrm{A} ; \mathrm{B} ; \mathrm{C})$
Thay tọa độ điểm $\mathrm{M}_0$ đã cho và $\overrightarrow{u_{\Delta}}$ vào phương trình chính tắc (với điều kiện A. B. C $\neq 0$ ).

Ví dụ: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng $\Delta$ đi qua điểm $\mathrm{M}_0(1 ; 2 ;-1)$ và vuông góc với mặt phẳng (P) có phương trình: $2 \mathrm{x}-3 \mathrm{y}+4 \mathrm{z}-5=0$.

Lời giải
Từ mặt phẳng $(\mathrm{P}): 2 \mathrm{x}-3 \mathrm{y}+4 \mathrm{z}-5=0$ xác định được vectơ pháp tuyến của mặt phẳng là $\vec{n}_p=(2 ;-3 ; 4)$.

Do đường thẳng $\Delta \perp(\mathrm{P})$, nên vectơ chỉ phương của $\Delta$ chính là vectơ pháp tuyến của mặt phẳng (P). Suy ra $\overrightarrow{u_{\Delta}}=\overrightarrow{n_P}=(2 ;-3 ; 4)$.

Phương trình thỏa mãn điều kiện A. B. $\mathrm{C}=2 .(-3) .4=-24 \neq 0$

Thay tọa độ điểm $\mathrm{M}_0$ và $\overrightarrow{u_{\Delta}}$ vào phương trình chính tắc, ta có phương trình của đường thẳng $\Delta: \frac{x-1}{2}=\frac{y-2}{-3}=\frac{z-(-1)}{4}$

⇒x-12=y-2-3=z+14\Rightarrow \frac{x-1}{2}=\frac{y-2}{-3}=\frac{z+1}{4}

Phương trình chính tắc từ phương trình tham số cho trước

Cho phương trình tham số của đường thẳng $\mathrm{d}:\left\{\begin{array}{l}x=x+a t \\ y=y+b t \\ z=z+c t\end{array}\right.$ $\mathrm{t}=\frac{x-x_0}{a} ; \mathrm{t}=\frac{y-y_0}{b} ; \mathrm{t}=\frac{z-z_0}{c}$

Đồng nhất các vế chứa t, ta thu được phương trình chính tắc: $\frac{x-x_0}{a}=\frac{y-y_0}{b}=\frac{z-z_0}{c}$

Ví dụ: Cho đường thẳng d có phương trình tham số: $\left\{\begin{array}{c}x=2+3 t \\ y=-1+4 t \\ z=5-2 t\end{array}\right.$. Viết phương trình chính tắc của đường thẳng d.

Lời giải

Từ phương trình tham số của đường thẳng d , ta có thể biểu diễn t theo từng tọa độ x , y, z:

t=x-23;t=y-(-1)4;t=z-5-2\mathrm{t}=\frac{x-2}{3} ; \mathrm{t}=\frac{y-(-1)}{4} ; \mathrm{t}=\frac{z-5}{-2}

Xem thêm: Các dạng phương trình đường thẳng trọng tâm

Bài tập phương trình tham số, phương trình chính tắc của đường thẳng

Dưới đây là hệ thống bài tập phương trình tham số, phương trình chính tắc của đường thẳng được tổng hợp theo các dạng thường gặp, phù hợp để con tự ôn luyện và kiểm tra mức độ nắm vững kiến thức ngay tại nhà. 

A. Bài tập viết phương trình tham số đường thẳng

Bài 1: Viết phương trình tham số của đường thẳng d đi qua điểm A(2; -3) và có vectơ chỉ phương u = (4; 1).

Bài 2: Viết phương trình tham số của đường thẳng d đi qua điểm B(-1; 5) và có vectơ pháp tuyến n = (3; -2).

Bài 3: Viết phương trình tham số của đường thẳng d đi qua hai điểm A(3; 2) và B(-4; 1).

Bài 4: Viết phương trình tham số của đường thẳng d đi qua điểm M(1; -4) và song song với đường thẳng d' có phương trình tổng quát: 2x - 5y + 3 = 0.

Bài 5 (Đường thẳng vuông góc): Viết phương trình tham số của đường thẳng d đi qua điểm N(0; 3) và vuông góc với đường thẳng d' có phương trình tham số: x = 1 - 3t và y = 2 + 4t.

Bài 6: Cho tam giác ABC có A(1; 4), B(3; -1) và C(5; 5). Hãy viết phương trình tham số của đường trung tuyến AM của tam giác ABC.

Bài 7: Cho tam giác MNP có M(-2; 1), N(2; 3) và P(4; -5). Hãy viết phương trình tham số của đường cao MH của tam giác MNP.

Bài 8 (Đường trung trực): Viết phương trình tham số của đường trung trực của đoạn thẳng AB, biết tọa độ hai điểm là A(2; 4) và B(-4; 6).

Bài 9: Cho đường thẳng d có phương trình tổng quát là 3x + 4y - 12 = 0. Hãy chuyển đổi và viết phương trình tham số của đường thẳng d.

Bài 10: Viết phương trình tham số của đường thẳng d đi qua điểm A(3; -2) và đi qua giao điểm của hai đường thẳng d1: x + y - 4 = 0, d2: 2x - y - 5 = 0.

B. Bài tập phương trình chính tắc của đường thẳng

Bài 1: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng Δ đi qua điểm A(2; -3) và có vectơ chỉ phương u = (4; -1).

Bài 2: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng d đi qua điểm M(-2; 5) và có hệ số góc k = -2.

Bài 3: Cho đường thẳng d có phương trình tham số: x = 2 - 3t và y = 1 + 5t. Hãy viết phương trình chính tắc của đường thẳng d.

Bài 4: Cho đường thẳng Δ có phương trình tổng quát: 2x - 3y + 6 = 0. Viết phương trình chính tắc của Δ.

Bài 5: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng đi qua hai điểm P(1; 4) và Q(3; -2).

Bài 6: Cho đường thẳng d cắt hai trục tọa độ Ox và Oy lần lượt tại A(4; 0) và B(0; -3). Viết phương trình chính tắc của đường thẳng d.

Bài 7: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng d1 đi qua điểm N(-1; 2) và song song với đường thẳng d2: (x - 3)/2 = (y + 1)/5.

Bài 8: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng Δ đi qua điểm E(4; 5) và vuông góc với đường thẳng d: (x + 2)/3 = (y - 1)/-4.

Bài 9: Cho tam giác ABC có A(0; 5), B(3; -1), C(-1; 3). Viết phương trình chính tắc của đường trung tuyến AM của tam giác ABC.

Bài 10: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng d đi qua điểm M(2; 1) và cắt hai tia Ox, Oy lần lượt tại A và B sao cho diện tích tam giác OAB bằng 4.

Bài tập phương trình tham số, phương trình chính tắc của đường thẳng

Hy vọng qua bài viết, con sẽ nhận ra mối liên hệ giữa điểm, vectơ chỉ phương và hai dạng phương trình tham số, phương trình chính tắc của đường thẳng. Từ nền tảng này, con có thể tiếp tục mở rộng sang những nội dung khác của hình học tọa độ lớp 10. Ba mẹ có thể tìm hiểu thêm khóa học Toán lớp 10 tại Học là Giỏi để đồng hành cùng con trong quá trình học tập.

Chủ đề:

Đăng ký học thử ngay hôm nay

Để con học sớm - Ôn sâu và nhận ưu đãi học phí!

Bài viết liên quan

Công thức tính chu vi tứ giác: Lý thuyết, phân loại và bài tập giải chi tiết
schedule

Thứ ba, 17/11/2026 01:00 AM

Công thức tính chu vi tứ giác: Lý thuyết, phân loại và bài tập giải chi tiết

Nắm trọn công thức tính chu vi tứ giác bất kỳ và các tứ giác đặc biệt (hình vuông, chữ nhật, bình hành, hình thoi, hình thang) kèm các dạng bài tập thực hành có lời giải.

Tập hợp rỗng là gì? Lý thuyết, cách nhận biết và bài tập Toán 10
schedule

Thứ ba, 17/11/2026 12:52 AM

Tập hợp rỗng là gì? Lý thuyết, cách nhận biết và bài tập Toán 10

Tìm hiểu chi tiết tập hợp rỗng là gì, ký hiệu, tính chất quan trọng, cách phân biệt với tập {0} cùng 3 bước nhận biết và bộ bài tập Toán lớp 10 thực hành dễ hiểu.

Công Thức Tính Chu Vi Tam Giác Đầy Đủ
schedule

Thứ ba, 10/11/2026 02:48 AM

Công Thức Tính Chu Vi Tam Giác Đầy Đủ

Hướng dẫn chi tiết cách tính chu vi tam giác thường, vuông, cân, đều và nửa chu vi. Tổng hợp công thức suy rộng cùng bài tập tự luyện có lời giải chuẩn xác.

Công thức tính chu vi, diện tích hình chữ nhật
schedule

Thứ hai, 9/11/2026 03:16 AM

Công thức tính chu vi, diện tích hình chữ nhật

Hình chữ nhật là một trong những dạng hình học phẳng quen thuộc trong chương trình Toán tiểu học (lớp 3, lớp 4) và tiếp tục được ứng dụng nhiều ở các bậc học cao hơn cùng đời sống thực tế

Khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị và giá trị ngoại lệ lớp 12
schedule

Thứ tư, 7/10/2026 03:49 AM

Khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị và giá trị ngoại lệ lớp 12

Khi phân tích một mẫu số liệu, chỉ nhìn vào các giá trị lớn hay nhỏ là chưa đủ để đánh giá dữ liệu phân tán như thế nào. Khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị và giá trị ngoại lệ giúp con có thêm những công cụ để nhìn rõ đặc điểm của mẫu số liệu. Đây cũng là nội dung được trình bày trong SGK Kết nối tri thức với cuộc sống, tạo nền tảng để học sinh đọc hiểu và phân tích số liệu một cách có cơ sở. Hãy cùng Học là Giỏi hệ thống lại phần kiến thức lý thuyết và bài tập trọng tâm dựa theo SGK Kết nối tri thức với cuộc sống trong bài dưới đây.

Hệ trục tọa độ trong không gian lớp 12: Lý thuyết & Bài tập
schedule

Thứ ba, 6/10/2026 04:45 PM

Hệ trục tọa độ trong không gian lớp 12: Lý thuyết & Bài tập

Hệ trục tọa độ trong không gian là một nội dung mà học sinh lớp 12 cần nắm vững trong chương trình Toán. Với cách tiếp cận bằng tọa độ, những điểm, vectơ hay đối tượng hình học vốn khá trừu tượng sẽ được biểu diễn bằng các con số cụ thể, giúp con dễ hình dung, tính toán và giải bài. Bám sát SGK Toán 12 Kết nối tri thức với cuộc sống, Học là Giỏi đã hệ thống phần lý thuyết trọng tâm kèm bài tập vận dụng, giúp con củng cố kiến thức, rèn kỹ năng khi làm bài.

message.svg zalo.png