Mách ba mẹ làm gì khi con tuổi dậy thì hỗn láo, hay cãi lời

Dấu hiệu nhận biết con đang có hành vi hỗn láo

Khi con có những thay đổi tiêu cực trong cách cư xử, cha mẹ nên quan sát để nhận biết sớm và có cách định hướng phù hợp với hành vi của con. Dưới đây là một số dấu hiệu ba mẹ có thể nhận biết:

- Con thường xuyên cãi lời, tranh cãi với cha mẹ: Mỗi khi được nhắc nhở hoặc góp ý, con có xu hướng cãi lại, phản bác hoặc cố bảo vệ quan điểm của mình bằng thái độ gay gắt.

- Con nói trống không và thiếu tôn trọng người lớn: Con xưng hô thiếu lễ phép, nói cộc lốc, ngắt lời hoặc có những lời nói, hành động không đúng mực với cha mẹ, ông bà và thầy cô.

- Con có thái độ chống đối, không hợp tác: Con cố tình phớt lờ lời nhắc nhở, làm ngược yêu cầu hoặc từ chối thực hiện những việc thuộc trách nhiệm của mình.

- Con dễ nổi nóng, cáu gắt hoặc đập phá đồ đạc: Khi không được đáp ứng mong muốn hoặc gặp điều không vừa ý, con dễ mất bình tĩnh, quát mắng, đập đồ hoặc có những hành động bộc phát.

Vì sao con tuổi dậy thì trở nên hỗn láo?

Tuổi dậy thì là giai đoạn trẻ có nhiều thay đổi về tâm sinh lý, dễ dẫn đến những hành vi chống đối hoặc cãi lời. Hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp ba mẹ đồng hành và giáo dục con hiệu quả hơn.

Thay đổi tâm sinh lý

Tuổi dậy thì là giai đoạn cơ thể con có nhiều thay đổi do sự thay đổi của hormone. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến cảm xúc và tâm trạng của con. Con có thể dễ cáu gắt, nhạy cảm hoặc phản ứng mạnh hơn so với trước đây.

Bên cạnh đó, não bộ của con vẫn đang phát triển. Theo National Institute of Mental Health (NIMH), vùng vỏ não trước trán - khu vực liên quan đến việc lập kế hoạch, đưa ra quyết định và kiểm soát hành vi - là một trong những vùng não phát triển hoàn thiện muộn hơn, giữa hoặc cuối độ tuổi 20.

Điều này giúp lý giải vì sao con biết hành vi của mình là chưa phù hợp nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc hoặc suy nghĩ trước khi phản ứng.

Mong muốn khẳng định bản thân

Khi lớn lên, con bắt đầu có suy nghĩ và ý kiến riêng. Con muốn tự quyết định nhiều vấn đề như cách ăn mặc, sở thích, bạn bè hoặc cách sử dụng thời gian.

Đây cũng là giai đoạn con bắt đầu muốn được cha mẹ nhìn nhận là người đang lớn. Khi cha mẹ vẫn quyết định thay con trong nhiều việc hoặc không lắng nghe ý kiến của con, con có thể phản đối, tranh luận hoặc không muốn làm theo.

Vì vậy, những câu nói như “Con tự biết” hoặc “Con tự quyết định được” có thể phản ánh mong muốn được tự chủ của con. Tuy nhiên, con vẫn cần được hướng dẫn cách thể hiện ý kiến một cách phù hợp.

Áp lực từ học tập, bạn bè và mạng xã hội

Tuổi dậy thì là giai đoạn con phải đối mặt với nhiều áp lực cùng lúc: thành tích học tập, kỳ vọng của gia đình, các mối quan hệ bạn bè, nhu cầu được chấp nhận và hình ảnh cá nhân trên mạng xã hội.

Journal of Affective Disorders đã phân tích 52 nghiên cứu về áp lực học tập và sức khỏe tinh thần ở tuổi vị thành niên. Phần lớn các nghiên cứu cho thấy áp lực học tập có mối liên hệ với vấn đề về sức khỏe tinh thần, trong đó có lo âu và các triệu chứng trầm cảm.

Cách giao tiếp, giáo dục của cha mẹ chưa phù hợp

Cách cha mẹ giao tiếp và giáo dục cũng có thể ảnh hưởng đến cách con cư xử.

Khi ba mẹ thường xuyên bị quát mắng, so sánh, chỉ trích hoặc không được lắng nghe, con có thể cảm thấy mình không được lắng nghe và không được tôn trọng. Khi đó, con có thể phản ứng mạnh hơn để bảo vệ quan điểm hoặc giành lại cảm giác tự chủ.

Trong nghiên cứu của nhà tâm lý học phát triển Diana Baumrind và các nghiên cứu meta-analysis trên tạp chí Journal of Research on Adolescence chứng minh rằng: Những thanh thiếu niên lớn lên trong gia đình có cha mẹ kiểm soát tâm lý quá mức có tỷ lệ hành vi chống đối cao hơn.

Xem thêm: 5 cách dạy con tuổi dậy thì cha mẹ thông thái nên biết

Làm gì khi con tuổi dậy thì hỗn láo?

Dưới đây là những cách ứng xử hiệu quả mà cha mẹ nên áp dụng khi con có hành vi hỗn láo.

Giữ bình tĩnh, không la mắng con

Khi con có lời nói hoặc hành động thiếu tôn trọng, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là quát mắng hoặc sử dụng đòn roi. Tuy nhiên, điều này thường khiến con cảm thấy mình không được lắng nghe, từ đó phản ứng quyết liệt hơn. Cuộc tranh cãi có thể leo thang thành những lời nói làm tổn thương cả hai bên.

Thay vì đáp trả bằng sự tức giận, cha mẹ nên dành vài phút để bình tĩnh, hít thở sâu hoặc tạm dừng cuộc trò chuyện. Đây là bước đầu tiên để dạy con không đòn roi một cách tích cực và hiệu quả. Khi cảm xúc đã ổn định, việc trao đổi sẽ nhẹ nhàng và hiệu quả hơn. Bình tĩnh không có nghĩa là bỏ qua lỗi sai của con, mà là lựa chọn cách giải quyết giúp con tiếp thu thay vì chống đối.

Lắng nghe để hiểu nguyên nhân phía sau

Hành vi hỗn láo hiếm khi xuất hiện vô cớ. Đằng sau những lời cãi lại có thể là áp lực học tập, mâu thuẫn với bạn bè, thất vọng về bản thân hoặc cảm giác không được cha mẹ tôn trọng. Nếu chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài mà bỏ qua nguyên nhân, cha mẹ sẽ rất khó giúp con thay đổi.

Hãy để con có cơ hội chia sẻ bằng những câu hỏi mở như: "Điều gì khiến con khó chịu?", "Con đang lo lắng chuyện gì?", "Con muốn bố mẹ giúp gì không?". Khi con cảm thấy được lắng nghe thay vì bị phán xét, con sẽ dần cởi mở và hợp tác hơn.

Lắng nghe cũng đồng nghĩa với việc không ngắt lời, không phủ nhận cảm xúc của con bằng những câu như: "Có thế mà cũng buồn" hay "Con nghĩ linh tinh quá". Cha mẹ không nhất thiết phải đồng ý với mọi suy nghĩ của con, nhưng nên công nhận cảm xúc mà con đang trải qua.

Giúp con hiểu nguyên do và hậu quả

Thay vì chỉ nói "Con sai rồi", ba mẹ hãy phân tích vì sao hành động đó không nên lặp lại và nó ảnh hưởng như thế nào đến người khác.

Cha mẹ cũng nên khuyến khích con suy nghĩ về cách ứng xử khác nếu gặp tình huống tương tự trong tương lai. Đây là cơ hội để con học cách kiểm soát cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn một cách văn minh.

Thiết lập quy tắc trong gia đình

Một trong những nguyên nhân khiến con tiếp tục có hành vi hỗn láo là vì chưa hiểu rõ giới hạn hoặc mỗi lần cha mẹ xử lý một kiểu khác nhau. Vì vậy, gia đình cần thống nhất những quy tắc ứng xử rõ ràng để con biết điều gì được phép và điều gì không.

Các quy tắc nên ngắn gọn, dễ nhớ và áp dụng cho tất cả các thành viên trong gia đình. Bên cạnh đó, cha mẹ cũng cần giải thích lý do của từng quy định và hậu quả nếu vi phạm. Khi quy tắc được thực hiện nhất quán, con sẽ hình thành ý thức tự giác thay vì chỉ nghe lời khi sợ bị phạt.

Hậu quả cũng nên mang tính giáo dục thay vì trừng phạt. Mục tiêu là giúp con chịu trách nhiệm về hành vi của mình, không phải khiến con sợ hãi.

Một số các nguyên tắc trong gia đình, ba mẹ có thể tham khảo:

- Không nói tục hoặc quát mắng người khác.

- Khi tức giận có thể xin tạm dừng cuộc nói chuyện để bình tĩnh.

- Nếu có lời nói thiếu tôn trọng, người vi phạm cần xin lỗi và thực hiện một việc có ích để bù đắp, chẳng hạn phụ giúp việc nhà hoặc hỗ trợ một công việc nhỏ.

Khen ngợi khi con có sự thay đổi

Nhiều cha mẹ chỉ chú ý khi con mắc lỗi mà quên ghi nhận những tiến bộ dù rất nhỏ. Điều này khiến con có cảm giác mình làm gì cũng bị chê trách và mất động lực thay đổi.

Khi con biết kiềm chế cảm xúc, chủ động xin lỗi hoặc cư xử lịch sự hơn, cha mẹ nên ghi nhận ngay. Những lời khen cụ thể sẽ giúp con hiểu đâu là hành vi tích cực cần tiếp tục duy trì.

Lưu ý rằng lời khen nên hướng vào nỗ lực và hành động của con, thay vì khen chung chung. Điều này giúp con nhận thức rõ điều mình đã làm đúng.

Ba mẹ làm gương cho con 

Cha mẹ là người thầy đầu tiên của con. Con không chỉ học qua lời dạy mà còn học từ cách cha mẹ cư xử mỗi ngày. Nếu người lớn thường xuyên quát mắng, nói lời xúc phạm hoặc mất bình tĩnh khi tranh cãi, con rất dễ bắt chước cách giao tiếp đó.

Ngược lại, khi cha mẹ biết lắng nghe, tôn trọng người khác, kiểm soát cảm xúc và sẵn sàng xin lỗi khi mình sai, con cũng sẽ học được những kỹ năng ứng xử tích cực. Đây là bài học có giá trị hơn bất kỳ lời khuyên nào.

Làm gương không có nghĩa là cha mẹ phải hoàn hảo, mà là biết thừa nhận sai sót và sửa đổi trước mặt con. Điều này giúp con hiểu rằng ai cũng có thể mắc lỗi, nhưng điều quan trọng là biết chịu trách nhiệm và thay đổi.

Sự kiên nhẫn, thấu hiểu và cách ứng xử đúng của cha mẹ sẽ tạo nên những thay đổi tích cực ở con. Hy vọng những thông tin Học là Giỏi chia sẻ sẽ trở thành nguồn tham khảo hữu ích để ba mẹ đồng hành cùng con vượt qua tuổi dậy thì nhẹ nhàng hơn.